تبلیغات
انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام - قرآن و نظام سازی علمی

قرآن و نظام سازی علمی

تاریخ:سه شنبه 22 اسفند 1391-05:57 ب.ظ

یکی از مسائل مهمی که امروزه با آن مواجه هستیم، مساله نظریه پردازی در عرصه علم دینی است. چگونه می توان نظام معرفتی خاصی را سامان داد، در حالی که "دینی" و "علمی" باشد؟ برای ورود به بحث و یافتن پاسخی در این باب مناسب است مفاهیم پایه ای را که در این نوشتار مورد استفاده قرار خواهیم داد، توضیح دهیم.....

قرآن و نظام سازی علمی

در باب چگونگی استفاده از قرآن در نظام سازی علمی با تکیه بر دیدگاه شهید صدر

یکی از مسائل مهمی که امروزه با آن مواجه هستیم، مساله نظریه پردازی در عرصه علم دینی است. چگونه می توان نظام معرفتی خاصی را سامان داد، در حالی که "دینی" و "علمی" باشد؟ برای ورود به بحث و یافتن پاسخی در این باب مناسب است مفاهیم پایه ای را که در این نوشتار مورد استفاده قرار خواهیم داد، توضیح دهیم.

"نظام" واژه است عربی که از ریشه نظم می آید. نَظَم یَنظِم نظماً به معنای: مقرون و همنشین کردن چیزی با چیز دیگر و ضمیمه کردن قسمتی از چیزی به قسمت دیگر است.[1] نظم الؤلؤَ به معنای: به رشته کشیدن مروارید است. و "نظام" به معنای رشته ای است که مروارید یا دیگر سنگ های تزئینی را در آن به رشته می کشند.[2] و به طور خلاصه نظام به معنای عاملی است که پراکندگی را تبدیل به جمع می کند. چیزی که نظام دارد، محور وحدت و هماهنگی دارد.[3]

با این تعریف "علم" هم دارای نظام است. اما باید دقت کرد که علم معانی متفاوتی دارد و برخی بیش از ده معنا برای علم ذکر کرده اند.[4] اکنون بررسی معانی علم مورد نظر ما نیست و تنها به توضیح منظورمان از علم در این نوشتار می پردازیم. در این جا منظور از علم، رشته‏ های علمی[5] است. این همان چیزی  است که منطقیون ما به آن "علوم مدوَّنه" می گفتند. رشته‌ی علمی عبارت است از: "مجموعه قضایایی كه مناسبتی بین آنها در نظر گرفته شده یا مجموعه قضایای كلّی كه محور خاصّی برای آنها لحاظ شده و هر كدام از آنها قابل صدق و انطباق بر موارد و مصادیق متعدّد می‏باشد".[6] و به تعبیر ساده تر همین رشته های علمی که در دانشگاه ها تدریس می شود مانند: جامعه شناسی و اقتصاد و فلسفه و گرایش های مختلفِ هر کدام از این علوم. این علوم همگی محورِ وحدت بخش و نظامی دارند. البته در این که عامل وحدت بخش علوم چیست، اختلاف نظر گسترده ای وجود دارد: برخی عامل وحدت بخش یک علم را "موضوع علم" دانسته اند. برخی "روش علم" و برخی "غرض علم" و برخی اساسا تنها علت تمایز علوم را مسائل آموزشی و تعلیمی و سهولت یادگیری علوم ذکر کرده اند. به هر تقدیر ورود به تفصیلات این مطلب در این جا مناسبت ندارد.[7] قصد ما این بود که منظورمان را از علم روشن کنیم و بگوییم که علم در این نوشتار به چه معنا است و بیان شد که منظور: نظریات علمی و رشته های علمی است،که دارای نوعی وحدت و نظام اند.

منابع معرفتی در اسلام:

عالمان مسلمان دو منبع معرفتی را برای کشف حقایق معتبر می شمارند: عقل و نقل[8]. عقل منبعی است که میان انسان معتقدِ به دین و غیر معتقدِ به آن مشترک است. منبع اختصاصی نقل است. در دین اسلام منابع معرفتیِ شرعی[9] عبارت اند از قرآن و سیره. سیره خود منقسم است به: اقوال ائمه معصومین و افعال آن ها و تقریر[10] ایشان. به اولی حدیث و به دومی سیره می گویند.[11] یعنی:

·        منابع معرفتی معتبر در اسلام:

o        عقل

o       شرع[12]

•        قرآن

•        سیره معصومین(ع)

·        اقوال معصومین

·         افعال معصومین

·        تقریر

اکنون بحث را اختصاص می دهیم به قرآن کریم که منبعی است معرفتی و شرعی. و می خواهیم ببینیم که از قرآن کریم چگونه می توان در تئوری پردازی های علمی استفاده کرد.

قرآن و نظریه پردازی:

مصداق کامل علمی که به فهمِ مستقیمِ[13] معارف قرآن می پردازد علم تفسیر است. شهید سید محمد باقر صدر شیوه های تفسیر قرآن کریم را به دو دسته بزرگ تقسیم می کند؛ 1- تفسیر ترتیبی 2- تفسیر موضوعی[14].

روش تفسیر ترتیبی عبارت است از "شیوه ای که مفسر در ضمن چهارچوب آن قرآن را به طور آیه آیه تفسیر می کند، مطابق با ترتیب آیات در مصحف شریف". و روش موضوعی در تفسیر عبارت است :"شیوه ای که در آن مفسر به آیه آیه قرآن به ترتیب قرار گرفتن آن ها در مصحف شریف نمی پردازد، بلکه در این روش پژوهش قرآنی مبتنی بر موضوعات مختلف در زمینه های اجتماعی و اعتقادی و .... می باشد .[15]مثلا مفسر موضوعی خاص مانند "اخلاق" را در نظر می گیرد و در آیات قرآنی به تحقیق و تامل در مورد آن می پردازد. در این تحقیق به دنبال یافتن دیدگاه قرآنی در مورد پدیده ای خاص هستیم[16].

مقایسه ای میان تفسیر موضوعی و تفسیر ترتیبی:

1-    در تفسیر ترتیبی هدف مفسر کشف مدولات لفظی آیات قرآن کریم است. برای کشف معانی و مدالیل الفاظ مفسر از تمام ابزاره

2-    ایی که آن ها را مفید می داند استفاده می کند. از علم ادبیات عرب و لغت گرفته تا علم اصول و مباحث معروف به علوم قرآنی و همچنین ربط دیگر آیات به آیه یا بخش مورد نظر و ارتباط جمیع آیات قرآن با یکدیگر. لذا هدف، فهم مدلول الفاظ قرآن است. اما در تفسیر موضوعی مقصود کشف دیدگاه قرآن در مورد پدیده یا مفهوم خاصی است. نظیر انسان یا جهان یا  اخلاق و ... در قرآن. روشن است که برای این کار مفسر موضوعی باید قبلا بر مدلول الفاظ احاطه داشته باشد. یعنی تفسیر ترتیبی پایه و نقطه آغاز تفسیر موضوعی است و تفسیر موضوعی پروازی است که از این سکو و مبدا آغاز می شود. تفسیر موضوعی از فهم مدلول لفظی آیات پا را فراتر می گذارد و سعی می کند که به یک "ترکیب نظری قرآنی" دست یابد و هر کدام از آن مدلولات لفظی جایگاه مناسب خودشان را بیابند، و این همان چیزی است که امروزه به آن نظریه می گوییم. در این شیوه مفسر فی المثل به نظریه ای قرآنی در باب نبوت می رسد، به نظریه ای قرآنی در باب اقتصاد می رسد، به نظریه ای قرآنی در باب اجتماع و ... می رسد.[17]

3-    در تفسیر ترتیبی مفسر نقشی سلبی و منفعلانه دارد. یعنی مفسر تنها می شنود و پرسش نمی کند. اما در تفسیر موضوعی مفسر نقشی فعال و ایجابی دارد. در مقابل قرآن می نشیند و از  قرآن سوال می کند. و در قرآن به دنبال گمشده‏ی خویش می گردد. قرآن را استنطاق می کند. و قران برای او نطق می کند.[18] برای مثال می توان شاگردی را در نظر گرفت که سر کلاس نشسته است و استاد تدریس می کند و او کلمات استاد را می شنود. این شاگرد مانند مفسر ترتیبی است. اما گاهی شاگردی مساله ای دارد و برای حل مساله اش به سراغ استاد می رود و استاد به او جواب می دهد. در این جا شاگرد نقش فعال و پرسش گرانه دارد. این شاگرد مانند مفسر موضوعی است.

این ها دو وجه افتراق اساسی میان تفسیر موضوعی و تفسیر ترتیبی از نظر شهید محمد باقر صدر است. نکته بسیار مهمی که ایشان مکرر به آن اشاره می کنند این است که: تفسیر موضوعی تفسیری است که از واقعیت های زندگی شروع می شود و به قرآن ختم می شود و پس از گرفتن پاسخ از قرآن، آن پاسخ را برای حل مسائل واقعی به کار می برد. یعنی انسان به مشکل و مساله ای از مسائل واقعی زندگی برخورد می کند و برای حل آن به قرآن رجوع می کند. اما مفسر

ترتیبی از قرآن می آغازد و به قرآن می انجامد. و به واقعیت های زندگی توجه جدی و تفصیلی ندارد. باید واقعیت های زندگی را در هر عصری به قرآن عرضه کرد زیرا قرآن منبعی است بی پایان که تمام پرسش های بشر را می تواند پاسخ دهد.[19] شهید مطهری بیان می کند: همانطور که خداوند آورنده ی طبیعت است که مطالعه و تحقیق در آن پایان ناپذیر است، آورنده ی قرآن نیز هست که کتابی است پایان ناپذیر و علت پایان ناپذیری و لازمانی آن این است که معجزه ی پیامبر خاتم خدا است. سنت نیز همین گونه است.[20] از امام رضا(ع) پرسیدند: ما بال القرآن لایزید باالنشر و الدراسه الا غضاضه؟ امام پاسخ دادند: لانه لم ینزل لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس و لذلک ففی کل زمان جدید و عند کل ناس غض.[21]  و به تعبیر امام علی : ذلک القرآن فاستنطقوه، و لن ینطق، ولکن اخبرکم عنه، الا ان فیه علم ما یاتی و الحدیث عن الماضی و دواء دائکم و نظم ما بینکم"[22]. در تفسیر ترتیبی چنین زایشی را نمی بینیم. چنین بی نهایتی و لاحدی ای را نمی بینیم. بلکه بی نهایت بودن قرآن در تفسیر موضوعی آشکار می شود. باید پرسش های بشر را در هر عصری به قرآن عرضه کرد و نظر قرآن را در آن باب استنباط کرد.

نتیجه گیری:

از آن جا که قرآن کتابی است بی نهایت و بی پایان، برای این مساله جدید عصر ما که نظام سازی علمی است نیز باید به قرآن رجوع کرد. باید مسائل و واقعیت زندگی بشر را به قرآن عرضه کرد و نظریه‎ی قرآن را در باب آن ها در یافت. ناگتفه نماند که این کار نیاز به امکانات معرفتی زیادی دارد. یعنی شخص باید پیش از رفتن به سراغ یافتن پاسخ قرآن در باب مساله ای خاص، روش های فهم متن قرآن را بداند و با لحن و ادب قرآن آشنا باشد. ادبیات عرب بداند و با علم اصول و شیوه های فهم متن آشنا باشد. با شیوه های استدلال کردن آشنا باشد. و دریک کلام مجتهد باشد. و محققانه به فهم متن بپردازد.

نکته ی دیگری که باید به آن توجه کرد. این  است که در این جا طرح ناقصی از نظر شهید صدر در این باب ارائه شد به علت محدودیت های نشریه ای. بر جویندگان است که به آثار خود این شهید گران قدر خصوصا کتاب "المدرسه القرآنیه" رجوع کنند تا نکات و دقائق آن را بیابند. همچنین نکات دیگر را در مورد تولید نظریات علمی باید به نظریه شهید صدر افزود که اگر فرصت بود در سلسله مقالات مشخصی ارائه می شود.

والسلام علیکم

نویسنده: سیدعلی سیدی فرد

seyyedifard@gmail.com



[1] لسان العرب ج 12 ص 578 " كلُّ شی‏ء قَرَنْتَه بآخر أو ضَمَمْتَ بعضَه إلى بعض، فقد نَظَمْته "

[2] مجمع البحرین ج 6 ص 176 ، همچنین:  کتاب العین ج 8 ص 165

[3] لذا است که صاحب کتاب العین می گوید: لیس لامرهم نظام ای لیس له هدیِ و لا متعلق یتعلق به : یعنی وقتی گفته می شود که کارشان نظام ندارد به این معنا است که کارشان طریقه و چیزی که به آن تعلق بگیرد را فاقد می باشد.

[4] ر.ک: درآمدی بر معرفت شناسی، غلامرضا فیاضی، همچنین: آموزش فلسفه ج 1، ص 63 ، محمدتقی مصباح یزدی

[5] Discipline

[6] آموزش فلسفه: ص 65

[7] این بحث در مقدمه‏ی کتاب های فلسفی و یا اصولی به طور جدی مورد توجه واقع می شود. برای نمونه ای ر.ک: تعلیقه علی نهایه الحکمه، کلام فی مدخل هذا العلم/ محمد تقی مصباح یزدی، یا مناههج الوصول ج 1 ص 35 الی 45، امام خمینی

[8] چیستی فلسفه اسلامی، آیت الله جوادی آملی، فصلنامه قبسات، شماره 35. اساسا دانشمندان مسلمان اعم از فلاسفه و اصولیون چنین اعتقادی را دارند و نقل را هم منبع معرفتی معتبری می دانند.

[9] در این جا شرعی در مقابل عقلی است. برای توضیح بیشتر ر.ک: دروس فی علم الاصول، الحلقه الثانیه، شهید محمد باقر صدر

[10] تقریر به معنای سکوت معصوم است در مقابل فعل شخصی دیگر. سکوتِ معصوم [نه هر سکوتی] دلالت بر رضایت و تایید ایشان دارد.

[11] دروس فی علم الاصول، الحلقه الثانیه، ص 39 و 40

[12] باز در این جا تاکید می شود که منظوراز شرع در این جا اصطلاح خاصی است و به معنای شریعت یا دین نیست که گفته شود شریعت ودین را مقابل عقل قرار داده ایم.

[13] این قید را برای این بیان کردیم که علومی که خود مقدمه تفسیر قرآن کریم اند مانند سلسله مباحثی که به علوم قرآن معروف است یا علم اصول و ادبیات عرب را خارج کنیم. زیرا این علوم مقدمه تفسیر و فهم قرآن اند و به طور مستقیم فهم قرآن را نشانه گیری نمی کنند.

[14] این اصطلاحات از ایشان نیست. بلکه ایشان درکتابشان به تفسیر ترتیبی، تجزیه ای می گویند و به تفسیر موضوعی گاهی تفسیر موضوعی و گاهی توحیدی می گویند.

[15] المدرسه القرآنیه ص 28

[16] همان ص30

[17] همان ص 28 الی 36

[18] همان ص 34 الی 36

[19] البته این جا تفصیلات و نکاتی وجود دارد که باید به آن دقت کرد. و اکنون مجال شرح آن نیست.

[20] ر.ک: خاتمیت، فصل آخر، شهید مرتضی مطهری

[21]  عیون اخبار الرضا چاپ سنگی ص 239 به نقل از خاتمیت شهید مطهری

[22] نهج البلاغه خطبه 158 به نقل از المدرسه القرآنیه ص 35



نوع مطلب : قرآن و حدیث 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
Cialis prices
شنبه 18 فروردین 1397 02:56 ق.ظ

Thank you! An abundance of stuff.

5 mg cialis pharmacie en ligne prices for cialis 50mg generic low dose cialis compare prices cialis uk trusted tabled cialis softabs how does cialis work cialis free trial cialis 5 mg buy cialis patentablauf in deutschland purchase once a day cialis
Cialis online
شنبه 4 فروردین 1397 01:16 ق.ظ

Thanks, I enjoy this.
warnings for cialis cheap cialis we choice cialis uk free generic cialis cialis sicuro in linea cialis side effects dangers usa cialis online acquistare cialis internet acheter cialis meilleur pri buy original cialis
How do you strengthen your Achilles tendon?
پنجشنبه 16 شهریور 1396 07:03 ق.ظ
Nice post. I learn something new and challenging on blogs I stumbleupon on a daily basis.
It's always helpful to read content from other writers and use something from their sites.
manicure
سه شنبه 22 فروردین 1396 11:57 ق.ظ
Heya i'm for the first time here. I found this board and
I find It truly useful & it helped me out a lot. I hope to give something back and aid others like
you aided me.
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 12:38 ب.ظ
I have read so many articles on the topic of the
blogger lovers except this paragraph is actually a fastidious article,
keep it up.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo