تبلیغات
انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق علیه السلام - رهیافت های علم اصول در علوم قرآنی

رهیافت های علم اصول در علوم قرآنی

تاریخ:سه شنبه 17 بهمن 1391-03:51 ب.ظ

از جمله مباحث علوم قرآن که جزء مسایل علم اصول فقه نیز به شمار می رود می توان به مواردی چون :عام و خاص،مطلق و مقید،مجمل و مبین،حجیت ظواهر قرآن در پاسخ  به شبهات و دعاوی اخباریان ،امکان تخصیص یا نسخ قرآن.....

از جمله مباحث علوم قرآن که جزء مسایل علم اصول فقه نیز به شمار می رود می توان به مواردی چون :عام و خاص،مطلق و مقید،مجمل و مبین،حجیت ظواهر قرآن در پاسخ  به شبهات و دعاوی اخباریان ،امکان تخصیص یا نسخ قرآن با سنت،حجیت خبر آحاد در حوزه ی تفسیر آیات،حقیقت و مجاز،اصاله الظهور اشاره کرد.

عناوین فوق همگی یا جزء مباحث علوم قرآن است یا با زاویه  ای خاص تر در علوم قرآن از  آنها گفتگو می شود ؛به عنوان مثال از جمله کتابهایی که از حجیت ظواهر در مباحث علوم قرآن  گفت  وگو به میان آورده است می توان به  البیان فی تفسیر القرآن تالیف سید ابوالوالقاسم خویی اشاره کرد.(فتح الهی،1388، 86)

کارآیی روش علم اصول فقه در علوم قرآن

با توجه به تعریفی که از اصول فقه ارائه گردید ،گرچه قواعد علم اصول در حوزه فقه و برای استنباط احکام شرعی پایه ریزی شده اند،لکن  روش استنباطی منحصر به مفاهیم فقهی نبوده است ودر سایر حوزه های معرفت دینی و از آن جمله در  دستیابی به مفاهیم قرآنی نیزکاربرد موثری دارد تا جایی که به گفته ی یکی از نویسندگان،علم اصول یکی از مهمترین علومی است که در قواعد تفسیر از آن بهره برداری شده است.

معتقدین به این نظریه قائلند که با توجه به اینکه قرآن بر پیامبر(ص) وحی شده  لکن از جنس لفظ است، لذا همه قواعد و اصول مربوط به دلالت الفاظ که در علم اصول فقه مورد بحث قرار می گیرد به عنوان روشی مطمئن در تفسیر آیات قران کریم کارآیی دارد.

همچنانکه پیشتر گفته شد، اصول فقه، طبق دسته بندی علمای اصول،ازچهاردسته مباحث تشکیل می شود:مباحث الفاظ،مقدمات عقلیه،،مباحث حجت و اصول عملیه.

البته همه مسائل و مباحث اصول در تفسیر کاربرد ندارد،اما قسمت عمده ای از مباحث اولیه آن مانند:وضع و اقسام آن،اقسام دلالت،علامات حقیقت و مجاز،اشتراک لفظی و معنوی،استعمال لفظ در بیشتر از یک معنا،بطون قرآن،ومباحث الفاظ آن مانند:اوامر ،نواهی،مفاهیم،عام و خاص،مطلق و مقید،مجمل و مبین،و بخش عمده ای  از  مباحث حجت آن مانند:حجیت خبر واحد و حجیت قول لغوی،اجماع و تعادل و تراجیح در تفسیر مورد استفاده قرار می گیرد و  نقش موثری در فهم صحیح مفاد آیات  کریمه و مقصود خدای تعالی دارد.بنا براین آگاهی از مسائل آن  و بلکه صاحبنظر بودن در آن ،برای مفسر لازم است.

با این همه ،مباحث اصول عملیه  و قسمت عمده ای از ملازمات عقلیه در تفسیر کاربردی ندارد و لذا آگاهی از آنها در تفسیر ضرورتی ندارد  زیرا عمده ی مباحث مطرح در این بخش به  ارائه ی قواعدی می پردازد که به واسطه ی آنها تکلیف مکلف در انجام احکام شرعی مخصوصا در مواضعی که شک و تردید وجود دارد را مشخص می نماید؛  هرچند  به لحاظ  آنکه در این گونه مباحث،علمای اصول برای اثبات مدعای خود  به برخی از آیات قرآن نیز استدلال کرده  و درباره ی تفسیر آنها و مقصود ی  که این آیات دارند،فراوان سخن گفته اند،این مطالب  می تواند به عنوان یک دیدگاه تفسیری مورد توجه باشد(فتح الهی،1388، ص 379)

 

نحوه ی  استفاده ازروش های علم اصول فقه در علوم قرآن

بدیهی است كه برای رسیدن به مفاهیم قرآنی چاره ای جز اتکا به الفاظ و عبارات قرآن نیست و از سوی دیگر ،دلالت آیات بر معانی و مفاهیم یکسان نبوده ،بلکه به شیوه متعادل در گفتارهای بشری،برخی در  دلالت(نص) و برخی دیگر (ظاهر)می باشند.همچنین بعضی از آنها عام و بعضی دیگر خاص بوده و به همین سیاق بعضی مطلق یا مقید،مجمل یا مبین،محکم و متشابه،ناسخ و منسوخ و...هستند.

پی بردن به معانی صحیح این گونه آیات ،در گرو آن است  که مفسر ابتدا عناوین  یاد شده رابه خوبی بشناسد و مثلا بداند که ظاهر ونص،عام و خاص و یا ناسخ و منسوخ چه فرقی با یکدیگر دارند.سپس چگونگی برخورد باب هر یک را برای  یافتن محدوده دلالت آیاتی که مشتمل بر آنهاست،دریافته  و مفاهیم آنها را به دست آورد.

قرآن کریم علاوه بر دلالت ظاهری آیات ،دلالتهای دیگر از قبیل فحوا،مفهوم مخالف،لحن خطاب،سیاق کلام را نیز دارد و برخی از مقاصد خداوند از این طریق در قرآن القا گردیده است.علم اصول در مباحث خود  این گونه دلالت ها را مورد بحث قرار داده است.بنا براین شرط اساسی بهره گیری از این نوع دلالتها ،آشنایی با اقسام دلالتها و آگاهی از حدود و شرایط حجیت آنها و در نهایت آشنایی با اصول فقه است.

علاوه بر آن اخبار متعددی از معصومین (ع)نقل شده است که در آنها صریحا از عناوین چون محکم و متشابه و عام  و خاص و ناسخ و منسوخ و مطلق و مقید در نامیدن آیات الهی استفاده شده است و می دانیم که شناخت و بررسی عناوین فوق یکی از مباحث علم اصول فقه است. به عنوان مثال می توان به  روایات زیر اشاره کرد:

ابو عبد الرحمن سلمی گوید که مولا امیر المومنین با یکی از قاضیان کوفه روبه رو شد. از او پرسید :«آیا آیات ناسخه را جدا از آیات منسوخه می شناسی؟»و آن قاضی  گفت :نه!آنگاه حضرت فرمود:«در این صورت هم خود را نابود کرده و هم دیگران را نابود ساخته ای

از امام صادق(ع)نیز نقل شده است که به یکی از فقیهان کوفه فرمود:تو را فقیه مردم کوفه می گویند؟.گفت:آری.فرمود:آیا از کتاب خدا به درستی شناخت داری و آیا ناسخ را کاملا از منسوخ جدا می سازی؟.گفت:آری.فرمود:علم گسترده ای ادعا کرده ای ،چیزی را که خداوند تنها نزد شایستگان قرار داده است.

البته مقصود از ناسخ  و منسوخ در این گونه روایات ،مفهوم عام آن می باشد که شامل تخصیص عموم و تقیید اطلاق نیز می گردد.بدین معنا که به هر حکم لاحق که در حکم سابق تغییر دهد،ناسخ می گویند.خواه به کلی حکم سابق را برداشته باشد یا دایره شمول آنرا کوتاه کرده باشد. و چنانچه عمل به منسوخ با وجود ناسخ جایز نمی باشد عمل به عام یا مطلق نیز پیش از فحص و یاس از مخصص یا مقید روا نمی باشد.

شناخت و بررسی هر یک از عناوین فوق یعنی محکم و متشابه  و عام و خاص و ناسخ و منسوخ و مطلق ومقید و... یکی از مباحث علم اصول فقه است بنا براین  آشنایی با اصطلاحات علم اصول یکی از ابزارهای اصلی مفسر قرآن می  باشد.

براساس تعاریف پذیرفته شده در علم اصول فقه ،عام به سخنی اطلاق می شود که حکم در آن شامل تمام مصادیق و جمیع افرادش می شود هر چند که  در مورد خاصی صادر شده باشد و خاص به سخنی گفته می شود که مضمون  آن شامل بعضی از مصادیق و افراد باشد و به عبارت دیگر سخنی است که شامل کسی جز برخی افراد موضوع خودش نمی شود. براین اساس می توان گفت که تخصیص عبارت است از خارج کردن برخی از شمول حکم عام ،چنان که لفظ به خودی خود شامل  مورد تخصیص شده باشد و این مورد زمانی است که از یک حکم عام افرادی را مجزا کنیم.

همچنین بر اساس تعاریف علم اصول فقه،مطلق به سخنی گفته می شود که مفاد آن بر کلیه مصادیق اش قابل اعمال باشد. وبه عبارت دیگر ،همه موارد وضع شده برای لفظ به کار برده شده  در عبارت،مشمول حکم آن قرار بگیرند. و مقید سخنی است که  مطلق را تنگ تر می سازد تا فقط شامل بعضی از مصادیق شود.

باید گفت بحث عام  وخاص و مطلق و مقید  از مباحث اصلی علم اصول فقه  است و  در خصوص عام  و خاص در کتب فقه مباحث معتنابهی دیده می شود به عنوان مثال در  تخصیص عام به وسیله جمله متعاطفه ابو حنیفه به آیه«و الذین یرمون المحصنات ثم لم یاتوا باربعه شهداء فاجلدوهم ثمانین جلده  و لا تقبلوا لهم شهاده ابدا و اولئک هم الفاسقون الا الذین تابوا..»استفاده کرده و گفته است جمله استثنائیه (الا الذین تابوا)  فقط به جمله  اخیر یعنی (ولا تقبلوا لهم شهاده ابدا) عود کرد نه بر تمامی جملات گذشته ،زیرا اگر برتمام جملات عود می کردلازم می آمد که توبه قاذف،مسقط حکم وجوب جلد گردد و این برخلاف اجماع است .هر چند که برخی دیگر از دانشمندان اسلامی معتقدند که استثنا من حیث هو صلاحیت رجوع به تمام جملات مزبوره را دارد.

به  کار بردن بسیاری از قواعد علم اصول فقه مثل دلالت الفاظ،اقسام وجوب،تعلیق حکم بر شرط،تعلیق حکم بر غایت،تعلق حکم بر صفت،اقسام مفهوم،نص و ظاهر ،محکمات و متشابهات و ...برای مفسرین راهگشا می باشد .

از مهمترین مواردی که علم اصول در کمک به علوم قرآنی ودرک مفاهیم قرآنی وارد می شود، دلالت شناسی آیات قرآنی است، که خوشبختانه به دلیل نیاز اصولیین در استنباط احکام شرعی و نیاز درک شناخت کیفیت جایگاه آیات نیازمند آن می باشند به همین خاطر شناخت مبانی دلالی قرآن کمک فراوانی به ما در زمینه ی فهم آیات قرآنی می نماید که قواعد از پیش ساخته ی آن در علم اصول وجود دارد.

بخش قابل توجهی از علم اصول فقه شامل سلسله قواعد دلالی است که  زمینه را برای فهم رابطه قرآن و مقاصد وحی  فراهم می  آورد  و از آن به مباحث الفاظ تعبیر می شود .

در علم اصول فقه با استناد به یک سلسله قواعد و نظام زبانی سعی می شود  از مجموعه ی این قواعد که حاکم بر ادبیات عصر نزول بوده  کلیدی برای فهم آیات الاحکام به دست بیاید. قواعد عمومی  مربوط به عام و خاص ،مطلق ومقید ،مجمل ومبین،حقیقت و مجاز ،امر ونهی ،جمله خبریه و انشائیه  و انواع دلالتهای لفظی و نظایرآنها  که در مباحث الفاظ  علم اصول مورد تحقیق و جستجو قرار می گیرند در فهم مقاصد قرآن نقش کلیدی دارند.

بسیاری از مباحث علم اصول مثل نص و ظاهر،قرائن حالیه ،حجیت قول لغوی و جواز تخصیص خبر واحد به طور مستقیم با مساله ی تفسیر  و روشهای آن ارتباط دارد .دراین  میان بحث حجیت ظواهر قرآن  مساله ای است که با روش تفسیر قرآن ارتباط مستقیم دارد،که در آن میان نظریه اصولیین و اخباریین داوری  می شود  و معمولا ادله اخباریین مبنی بر عدم حجیت اخذ  به  ظواهر قرآن مورد نقد قرار می گیرد . نتیجه مساله ی اصولی حجیت ظواهر قرآن مشروعیت اصلی تفسیر قرآن و امکان دسترسی به  مقاصد آن از طریق  دلالت ظاهری و لفظی آیات است.

آیت الله خویی در مورد حجیت ظواهر قرآن  می گوید :مدرک  قرار دادن  معنای ظاهر قرآن را حجیت  ظواهر قرآن می نامند.این است  که می گوییم :ظواهر قرآن حجیت و مدرکیت دارد و ما می توانیم  در موراد مختلف  به معنا های  آن تکیه نموده آنرا  مستقلا مورد  عمل قرار دهیم  و در گفتار  و نظریات  و استدلالهای خویش به آن تمسک جوییم زیرا ظواهر قرآن برای عموم مردم حجت و مدرک می باشد.



نوع مطلب : قرآن و حدیث 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
feet complaints
شنبه 18 شهریور 1396 12:03 ب.ظ
whoah this blog is great i like reading your posts. Stay up the great work!
You already know, many individuals are looking round for this info,
you can aid them greatly.
Can you get taller with yoga?
سه شنبه 17 مرداد 1396 05:04 ق.ظ
Write more, thats all I have to say. Literally, it seems as though
you relied on the video to make your point.
You obviously know what youre talking about, why throw away
your intelligence on just posting videos to your weblog when you could be giving us something informative to read?
Foot Issues
جمعه 13 مرداد 1396 10:48 ب.ظ
Good blog post. I absolutely appreciate this website.
Stick with it!
Irwin
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 04:02 ب.ظ
Howdy! I'm at work surfing around your blog from my new iphone!
Just wanted to say I love reading your blog and look forward to all your posts!

Keep up the superb work!
Geneva
جمعه 22 اردیبهشت 1396 01:34 ب.ظ
I do not even know how I ended up here, but
I thought this post was good. I do not know who you are
but certainly you are going to a famous blogger if you aren't already ;) Cheers!
manicure
چهارشنبه 23 فروردین 1396 03:22 ب.ظ
Attractive section of content. I just stumbled upon your website
and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts.
Any way I'll be subscribing to your feeds and
even I achievement you access consistently quickly.
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 04:53 ب.ظ
Pretty! This has been an extremely wonderful post. Thanks for supplying this info.
manicure
دوشنبه 21 فروردین 1396 05:08 ق.ظ
Informative article, totally what I wanted
to find.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo